| |
| پنجشنبه 4 خرداد ماه سال 1385 |
| نگاهى به اسطوره آرش و جشن تیرگان |
گردوى پوک به مثابه مرگ
در کتاب آئین ها و جشن هاى کهن در ایران امروز نوشته محمود روح الامینى چنین مى نویسد. نشانه هاى برگزارى جشن تیرگان از قرن ششم به بعد در سند هاى تاریخى اندک است. در روزگار ما فقط در شهرهاى مازندران مراسم تیر ما سیزده شو بر جاى مانده است. تیر ما در تقویم مازندرانى (مانند تقویم فرس قدیم) مصادف با آبان ماه در تقویم جلالى (تقویم امروز ایران) است. محاسبه فصل ها، فعالیت هاى کشاورزى و جشن هاى کهن بر پایه تقویم محلى مازندرانى تا یک نسل پیش رایج بود. (لازم به ذکر است هنوز هم در بعضى از روستاهاى مازندران بر مبناى تقویم مازندرانى محاسبات انجام مى گردد)
تیرماه (چهارمین ماه سال) در تقویم ایرانى، چند سده به آغاز فصل پاییز رسیده بود. بدین معنى که از زمان خسرو پرویز در پى نابسامانى هاى کشور، محاسبه کبیسه به دست فراموشى سپرده شد. در نتیجه با گذشت زمان آغاز سال، یعنى فروردین از اول بهار (ورود خورشید به برج حمل) به اول تابستان (ورود خورشید به برج سرطان)کشانده شد و مدت ها در این وضعیت کبیسه مى کردند. در کتاب واژه نامه طبرى تالیف دکتر صادق کیا درباره محاسبه ماه هاى سال بر پایه گاه شمارى فرس قدیم در مازندران (طبرستان) چنین آمده است. اکنون نوروز آنان (مازندرانى ها) در نیمه دوم اونه ما (آبان ماه) و تیرماه آنان در پاییز است و جشن تیرگان را در پاییز مى گیرند.
این جشن در روز سیزدهم آبان ماه هر ساله برگزار و به (تیرما سیزده شو) معروف است.
این جشن اکنون در مناطق مختلفى از مازندران و همسایگان آن از جمله مناطقى همچون: سوادکوه، سنگسر، شهمیرزاد، فیروزکوه، دماوند، بهشهر، دامغان، ماها، سارى، بابل، آمل، نوشهر و شهسوار و طالقان برگزار مى گردد. در این میان به سراغ شهرستان نوشهر و در بین مناطق مختلف آن به روستاى زیبا و تاریخى کندلوس مى رویم تا با نحوه و باور هاى این جشن آشنا شویم.
• امیرخوانى و فال حافظ و شاهنامه خوانى
یکى از مراسمى که در این جشن قابل اهمیت است امیرخوانى و فال حافظ و اجراى موسیقى است. امیرخوانى را معمولاً پیران دهکده و یا کسانى که از صداى خوبى برخوردار باشند اشعارى را از امیر پازوارى به صورت تک خوان و یا همخوانى نى و آواز در گوشه هایى از ردیف دشتى در دستگاه شور موسیقى ایرانى اجرا مى کنند.
نمونه اشعارى از امیر پازوارى که در این مراسم مى خوانند:
بلبل گنه جان مه تن اتا مثقاله/ مه مثقال تن هزار فکرو خیاله/ (بلبل مى گوید اى جانم وزن تن من یک مثقال است، همین یک مثقال را هزار فکر و خیال است)
هر کى عاشقى نکرده وِ مرداله/ صد سال دوویه و فلک حماله (هرکسى عاشقى نکرده است او جزء مرده است، گرچه صد سال زنده باشد فلک را حمال است)
فال حافظ از دیگر امور این جشن است که از قدیم الایام باسوادان دهکده در جمع هاى خانوادگى و یا فامیلى اشعار حافظ را در لواى (فال حافظ) و نیز اشعارى از فردوسى را (شاهنامه خوانى) مى خوانند.
• موسیقى محلى
همنوازى سرنا و دهل از بعدازظهر روز جشن شروع و تا پاسى از شب گذشته ادامه دارد. نواختن لله وا (نى محلى) بخش مهمى از این جشن را به خود اختصاص مى دهد. امروزه در کندلوس گروه ها و افراد زیادى نیز وجود دارند که گذشته از مراسم فوق به اجراى موسیقى سنتى از آن جمله تکنوازى هاى تار، سه تار، عود، تنبک، نى، ویولن، کمانچه، سنتور و دیگر ساز هاى ایرانى و یا به صورت گروهى و همنوازى گوشه ها و آواز ها و رنگ هایى را در دستگاه هاى موسیقى ایرانى در این جشن مى پردازند.
در کندلوس براى اینکه تعداد خوراکى ها به سیزده برسد از مواد غذایى همچون کدو، کلم، چغندر (چنگل) و لوبیا و سیب زمینى به صورت پخته که آن را هکشى مى نامند استفاده مى کنند و هائیشت نیز یکى دیگر از اولویت هاى آن شب است. هائیشت ترکیبى از گندم، شاهدانه (تخم کنف)، به صورت برشته و کشمش و گردو نیز به آن اضافه مى شود که در آن شب مورد استفاده قرار مى گیرد و همچنین باور دارند که: در موقع شکستن گردو ها براى درست کردن هائیشت هر یک از گردو ها قبل از شکستن به نیت شخصى که مورد توجه آن جمع است نامگذارى مى شود. اگر چنانچه گردو مورد نظر پوک و بدون مغز باشد این باور را داشتند که شخص مورد نظر تا قبل از جشن تیرما سیزده شو سال دیگر خواهد مرد. در ایام کهن به دلیل کم بودن برنج از دانه هاى ارزن (گورس) به جاى آن استفاده مى کردند و براى اینکه جشن تیرماسیزده شو را به بهترین نحو اجرا کنند آن شب از برنج استفاده مى کردند.
چون این جشن در فصل پاییز با رسیدن میوه هاى جنگلى همچون زالزالک (ولیک) و ازگیل (کنس) و اَلندرى و زرشک و دیگر محصولات جنگلى همزمان است میوه هاى فوق نیز تناول مى گردد.
همچنین در روستاهاى مجاور نیز در غروب این روز جوانان هم با در دست داشتن ترکه اى بلند که کیسه اى به انتهاى آن بسته شده است همراه کودکان به در خانه ها رفته و با سروصدا و کوبیدن چوب به در خانه ها و لال بازى از صاحب خانه تقاضاى هدیه مى کنند و به آنها پول، میوه و شیرینى داده مى شود و در کوچه ها به همراه لال شروع به حرکاتى موزون و خواندن اشعار مى نماید.
و در نتیجه مى دانیم که همه پدیده ها، نهادها، آیین ها، جشن ها و همه زمینه هاى دیگر فرهنگى، با گذشت سده ها و هزاره ها، دگرگون مى شود، تحول مى یابد، با زمان و مکان هماهنگ مى شود و به گونه اى دیگر جلوه مى کند. در این زمان چگونگى برگزارى این جشن و این گونه جشن ها بستگى به همت اهل فرهنگ و هنر این خطه دارد.
منابع و ماخذ:
۱- آیین ها و جشن هاى کهن در ایران امروز _ محمود روح الامینى - تهران- آگاه ۱۳۷۶
۲- آثارالباقیه _ ابوریحان بیرونى _ ترجمه اکبر داناسرشت _ انتشارات امیرکبیر ۱۳۶۳
۳- واژه نامه طبرى _ دکتر صادق کیا _ انتشارات دانشگاه تهران ۱۳۲۷
۴- شاهنامه (کتاب دستنویس که در مکتب خانه هاى قدیم استفاده مى کردند)
۵- تاریخ طبرستان _ تالیف بهاءالدین محمد بن حسن بن اسفندیار کاتب _۶۱۳ هجرى
|
|
